Հայաստանի կրթությունը նոր իրականության առաջ. փոխել գործիքները, թե՞ մտածողությունը

Իտալիայի Սիցիլիա կղզու Էրիչե քաղաքում ընթացող «A Strategy for Science Education in a Changing World» («Գիտական կրթության ռազմավարությունը փոփոխվող աշխարհում») միջազգային գիտաժողովը միավորում է տարբեր երկրների ճանաչված գիտնականների, կրթության փորձագետների և հետազոտողների։ Հայաստանից մասնակցում է ՀՀ ԳԱԱ գիտակրթական միջազգային կենտրոնի դեկան, կրթության միջազգային փորձագետ Ատոմ Մխիթարյանը։ Գիտաժողովի զեկույցները հնարավորություն են տալիս նորովի գնահատելու կրթության առջև ծառացած մարտահրավերները՝ դպրոցից մինչև համալսարան։

Քննարկումների առանցքային հարցերից մեկն արհեստական բանականության (ԱԲ) ազդեցությունն է ուսուցման բովանդակության, մեթոդների, գնահատման և մանկավարժի մասնագիտական դերակատարության վրա։ Երբ տեխնոլոգիան վայրկյանների ընթացքում կարողանում է ամփոփել գիտական հոդված, լուծել խնդիր կամ պատրաստել գրավոր աշխատանք, կրթության առաջնահերթությունը չի կարող սահմանափակվել տեղեկատվության փոխանցմամբ։ Առավել կարևոր է դառնում հասկանալը, ստուգելը, հիմնավորելը և ինքնուրույն մտածելը։

Գիտելիքի հասանելիությունը դեռևս գիտելիքի յուրացում չէ

Ուսուցման ավանդական մոտեցումներում մեծ տեղ է զբաղեցրել գիտելիքի փոխանցումն ու վերարտադրությունը։ ԱԲ գործիքները փոխում են այդ հարաբերակցությունը. աշակերտը կամ ուսանողը կարող է ներկայացնել համոզիչ տեքստ՝ առանց բավարար չափով տիրապետելու դրա բովանդակությանը։ Հետևաբար միայն վերջնական արդյունքով գնահատումը միշտ չէ, որ բացահայտում է սովորողի իրական կարողությունները։

Խնդիրը տեխնոլոգիայի արգելքը չէ, այլ առաջադրանքների և գնահատման վերանախագծումը։ Անհրաժեշտ է տեսանելի դարձնել մտավոր աշխատանքի ընթացքը՝ հարցի ձևակերպումը, աղբյուրների ստուգումը, փաստարկների ընտրությունը, բանավոր հիմնավորումը և արդյունքների քննադատական վերանայումը։ Այդպես հնարավոր կլինի գնահատել ոչ միայն պատրաստի պատասխանը, այլև դրան հասնելու մտածողական ճանապարհը։

Տեխնոլոգիական հմտությունը դեռևս քննադատական մտածողություն չէ

Գիտաժողովում ներկայացված փորձարարական ուսումնասիրություններից մեկում երեխաներն ԱԲ-ի օգնությամբ ուսումնասիրել էին բրածոների հարաբերական տարիքը։ Բանախոսի ներկայացրած տվյալներով՝ մասնակիցների կեսից ավելին դժվարացել էր տարբերակել արդյունավետ հարցադրումը ոչ արդյունավետից, իսկ մոտ կեսը չէր կարողացել հուսալիորեն գնահատել ChatGPT-ի պատասխանների որակը։ Հետազոտության այս արդյունքները հիշեցնում են, որ գործիքից օգտվելու կարողությունը չի երաշխավորում դրա տրամադրած տեղեկատվության արժանահավատության գնահատումը։

Նույն մարտահրավերը կա համալսարանում։ ԱԲ-ն կարող է օգնել կազմելու գրականության տեսություն, մշակելու հետազոտական հարցեր կամ նախնական վերլուծություն իրականացնելու։ Սակայն ուսանողը պետք է կարողանա ինքնուրույն բացատրել մեթոդի ընտրությունը, ստուգել հղումները և պաշտպանել եզրակացությունները։ Օրինակ՝ ԱԲ-ի միջոցով ձևակերպված հետազոտական հարցը կարող է ընդունելի մեկնակետ լինել, եթե դրա գիտական նշանակությունն ու սահմանափակումները հիմնավորում է հենց հետազոտողը։

Ուսուցիչն ու դասախոսը՝ գիտելիքի փոխանցողից դեպի ուսումնառության ուղղորդող

ԱԲ-ի տարածումը մեծացնում է ուսուցչի և դասախոսի դերը՝ որպես ուսումնառության կազմակերպիչ, քննադատական մտածողության զարգացնող և գիտելիքի որակի գնահատող։ Բայց ինչպե՞ս պահանջել սովորողից ստուգել ԱԲ-ի պատասխանները, եթե մանկավարժն ինքը բավարար պատկերացում չունի գործիքի աշխատանքի սկզբունքների, սահմանափակումների և հնարավոր կողմնակալությունների մասին։

Հայաստանում մասնագիտական վերապատրաստումները պետք է դուրս գան տեխնիկական հրահանգների շրջանակից։ Կարևոր են առաջադրանքների նախագծումը, մեթոդաբանական ընտրությունը, էթիկական խնդիրների ճանաչումը և սովորողի ինքնուրույն աշխատանքի գնահատումը։ ԱԲ-ն կարող է աջակցել նյութերի մշակմանը, տարբերակված առաջադրանքների պատրաստմանը և հետադարձ կապին, սակայն մանկավարժական որոշումների պատասխանատվությունը մնում է ուսուցչին ու դասախոսին։

Համալսարանական հետազոտությունը և ակադեմիական բարեվարքությունը

Բարձրագույն կրթության մեջ ԱԲ-ն արդեն օգտագործվում է տեղեկատվության որոնման, տվյալների մշակման, ծրագրավորման և գիտական տեքստերի խմբագրման համար։ Դրան զուգահեռ առաջանում են սկզբունքային հարցեր. ո՞ր կիրառությունն է թույլատրելի աջակցություն, և ո՞րը՝ հետազոտողի աշխատանքի անթույլատրելի փոխարինում։ Ինչպե՞ս հայտարարագրել ԱԲ-ի օգտագործումը հոդվածներում, ավարտական աշխատանքներում և ատենախոսություններում։ Ո՞վ է պատասխանատու հորինված հղումների կամ չստուգված պնդումների համար։

Համալսարաններին անհրաժեշտ են հասկանալի կանոններ՝ հիմնված թափանցիկության, հեղինակային պատասխանատվության և արդյունքների ստուգելիության վրա։ Համատարած արգելքն ու անվերահսկելի կիրառությունը հավասարապես խնդրահարույց են։ Կարգավորումը պետք է խրախուսի օգտակար գործիքների պատասխանատու կիրառումը՝ պահպանելով գիտական աշխատանքի ինքնուրույնությունը։

Կրթության հավասար հնարավորությունները միայն տեխնիկական հասանելիություն չեն

ԱԲ-ն կարող է անհատականացնել ուսուցումը և ընդլայնել որակյալ նյութերի հասանելիությունը, բայց նաև խորացնել անհավասարությունը։ Հայաստանի համար կարևոր են մայրաքաղաքի և մարզերի, քաղաքային և գյուղական դպրոցների միջև տեխնիկական ռեսուրսների, մանկավարժների պատրաստվածության և թվային հմտությունների տարբերությունները։ Նույն գործիքի տրամադրումը դեռևս չի ապահովում հավասար արդյունք։

Ուստի կրթության հավասարությունը պետք է գնահատել ոչ միայն սարքավորումների կամ բաժանորդագրությունների թվով, այլև սովորողների իրական հնարավորություններով՝ ինքնուրույն աշխատելու, տեղեկությունը ստուգելու և գիտելիքը կիրառելու կարողությամբ։

Հայաստանին անհրաժեշտ է կրթության միասնական ռազմավարություն

Հայաստանում արդեն կան ԱԲ-ի կիրառման նախաձեռնություններ, այդ թվում՝ «ԱԲ սերունդ» ծրագիրը և ChatGPT Edu-ի ներդրման ուղղությամբ համագործակցությունը։ Սակայն առանձին նախագծերը չեն փոխարինում երկարաժամկետ քաղաքականությանը։ Անհրաժեշտ է ռազմավարություն, որը կապահովի հանրակրթության, միջին մասնագիտական և բարձրագույն կրթության, հետազոտության ու կառավարման փոխկապակցված զարգացումը։

Առաջնահերթ են վեց ուղղություններ. ԱԲ գրագիտության ազգային կարողունակությունների շրջանակի մշակում՝ ըստ կրթության փուլերի, ուսուցիչների և դասախոսների մեթոդաբանական ու էթիկական վերապատրաստում, ծրագրերի և գնահատման ձևերի վերանայում, ակադեմիական բարեվարքության կանոնների արդիականացում, հայալեզու որակյալ կրթական ու գիտական ռեսուրսների զարգացում և ուսումնառության արդյունքների շարունակական հետազոտություն։

Առանձնապես կարևոր է նաև կրթության ղեկավարների պատրաստվածությունը։ Դպրոցների տնօրենները, համալսարանների ղեկավարներն ու քաղաքականություն մշակողները պետք է գնահատեն ներդրումների ոչ միայն ֆինանսական և կազմակերպական, այլև մանկավարժական արդյունքը։ Որոշումների հիմքում պետք է լինեն ապացույցներն ու չափելի կրթական նպատակները, ոչ թե տեխնոլոգիական նորույթի հանդեպ հետաքրքրությունը։

Կրթության ապագան որոշվում է նպատակներով, ոչ թե գործիքներով

Էրիչեի գիտաժողովի քննարկումները ցույց են տալիս, որ ԱԲ-ի ազդեցության հարցը տեխնոլոգիականից վերածվել է կրթական և հասարակական ընտրության։ Ինչպիսի՞ շրջանավարտ ենք ուզում ունենալ՝ պատրաստի պատասխաններ արագ ստացող, թե՞ հարցեր ձևակերպող, փաստերը ստուգող, նոր գիտելիք ստեղծող և սեփական որոշումների համար պատասխանատվություն կրող մարդ։

Հայաստանի համար հիմնական խնդիրը տեխնոլոգիական առաջընթացը կրթության որակական առաջընթացի վերածելն է։ ԱԲ-ն կարող է օգնել աշակերտին սովորել, ուսանողին՝ հետազոտել, մանկավարժին՝ արդյունավետ դասավանդել, իսկ ղեկավարին՝ հիմնավորված որոշումներ կայացնել։ Բայց կրթության հաջողությունը պետք է չափվի ոչ թե պատասխանի ստացման արագությամբ, այլ խնդրի խորքային ըմբռնմամբ և ինքնուրույն մտածելու կարողությամբ։

Տեխնոլոգիաները փոխվում են։ Կրթության գլխավոր նպատակը՝ մտածող, ստեղծարար և պատասխանատու մարդու ձևավորումը, պետք է մնա անփոփոխ։

Աստղիկ Ավետիսյան

Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտի դոցենտ, բ.գ.թ., Հայկական PR ասոցիացիայի նախագահ, ռազմավարական հաղորդակցության և մեդիայի փորձագետ

Սիցիլիայից