Նոր մեդիայի իրականությունը․ երբ տեխնոլոգիան փոխում է ոչ միայն մեդիան, այլև մարդուն
Բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Աստղիկ Ավետիսյանի «Նոր մեդիա և հաղորդակցություն» մենագրությունը՝ թվային փոխակերպումների, տեղեկատվական հոսքերի և մարդու հաղորդակցական վարքի մասին
Երբ ինտերնետը մտավ առօրյա կյանք, այն սկզբում ընկալվեց որպես հաղորդակցության արագացման և տեղեկատվության հասանելիության տեխնոլոգիա։ Սակայն անցած տարիները ցույց տվեցին, որ տեղի ունեցող գործընթացը շատ ավելի խորն է։ Փոխվել է ոչ միայն տեղեկատվության փոխանցման արագությունը։ Փոխվել են մեդիայի կառուցվածքը, լսարանի վարքը, հաղորդակցության տրամաբանությունը, տեղեկատվության արժեքը և, որոշ իմաստով, հենց մարդուն շրջապատող իրականության ընկալման եղանակը։
Այս փոփոխությունների համակարգային ուսումնասիրությանն է նվիրված Աստղիկ Ավետիսյանի «Նոր մեդիա և հաղորդակցություն» գիտական մենագրությունը, որը 2024 թվականին հրատարակվել է Երևանի պետական համալսարանի հրատարակչության կողմից՝ ԵՊՀ գիտական խորհրդի երաշխավորությամբ։ 168 էջանոց աշխատությունը ներառում է նոր մեդիայի զարգացման միտումները, ժամանակակից մեդիայի տեսությունները, թվային հարթակների հնարավորությունները և հաղորդակցության փոխակերպման առանցքային հարցերը։
Գիրքը հատկապես հետաքրքիր է մեկ պատճառով․ հեղինակը նոր մեդիան չի դիտարկում միայն որպես տեխնոլոգիական նորարարությունների ամբողջություն։ Ուսումնասիրության առանցքում մարդն է՝ իր վարքով, ընկալումներով, հաղորդակցական սովորություններով և տեղեկատվական ընտրություններով։
Տեխնոլոգիական հեղափոխությունից՝ հաղորդակցական հեղափոխություն
Նոր մեդիայի մասին խոսելիս հաճախ ուշադրությունը կենտրոնանում է նոր հարթակների, սոցիալական ցանցերի, սմարթֆոնների կամ թվային գործիքների վրա։ Սակայն տեխնոլոգիական փոփոխության իրական ազդեցությունը սկսվում է այն պահին, երբ տեխնոլոգիան փոխում է մարդու վարքը։
Եթե նախկինում տեղեկատվական հոսքը հիմնականում կառուցվում էր «մեդիա → լսարան» տրամաբանությամբ, թվային միջավայրը այդ միակողմանի մոդելը քանդեց։ Լսարանը դարձավ նաև բովանդակություն ստեղծող, տարածող և մեկնաբանող սուբյեկտ։ Մարդը ոչ միայն սպառում է մեդիան, այլև մասնակցում է դրա արտադրությանը։
Ավետիսյանի ուսումնասիրության մեջ այս փոխակերպումը ներկայացվում է որպես նոր հաղորդակցական իրականության կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկը։ Հեղինակի ձևակերպմամբ՝ այսօր մարդը որոշակի իմաստով դարձել է «մեդիա»․ յուրաքանչյուր օգտատեր կարող է հրապարակել տեղեկատվություն, ձևավորել կարծիք, հավաքել լսարան և ազդել հանրային օրակարգի վրա։
Այս փոփոխությունն ունի երկակի հետևանք։
Մի կողմից՝ հաղորդակցությունը դարձել է ավելի ժողովրդավարական։ Տեղեկատվության տարածման մենաշնորհը այլևս ամբողջությամբ չի պատկանում ավանդական լրատվամիջոցներին։ Մյուս կողմից՝ տեղեկատվական միջավայրում մասնագիտական որակի չափանիշները դարձել են ավելի բարդ պահպանելի։
Հենց այստեղ է առաջանում նոր մեդիայի գլխավոր պարադոքսներից մեկը․ տեղեկատվության հասանելիության աճը ինքնաբերաբար չի նշանակում տեղեկատվության որակի աճ։
Երբ բոլորը խոսում են, ո՞վ է պատասխանատու
Թվային միջավայրում տեղեկատվության ստեղծման և տարածման տեխնիկական հնարավորությունը հասանելի է գրեթե յուրաքանչյուրին։ Սակայն հրապարակելու հնարավորությունը դեռևս չի նշանակում տեղեկություն ստուգելու, համատեքստավորելու և պատասխանատու կերպով ներկայացնելու կարողություն։
Այս պայմաններում լրագրության սահմանները փոխվում են։ Ավանդական լրագրողին զուգահեռ տեղեկատվական դաշտում հայտնվում են բլոգերներ, ինֆլուենսերներ, հանրային դեմքեր, մասնագետներ և սովորական օգտատերեր, որոնք կարող են ունենալ երբեմն շատ ավելի մեծ լսարան, քան մասնագիտական լրատվամիջոցները։
Արդյունքում առաջանում է նոր հարց՝ ո՞վ է այսօր տեղեկատվության վստահելիության երաշխավորը։
Խնդիրը հատկապես սրվում է սոցիալական մեդիայի ալգորիթմական միջավայրում, որտեղ բովանդակության տարածման չափանիշը միշտ չէ, որ դրա ճշգրտությունն է։ Տեսանելիությունը կարող է պայմանավորված լինել հուզականությամբ, հակասականությամբ, սկանդալայնությամբ կամ օգտատիրոջ նախկին վարքին համապատասխանությամբ։
Ուստի մեդիագրագիտությունը այլևս միայն դպրոցական կամ ակադեմիական կրթության թեմա չէ։ Այն դարձել է առօրյա քաղաքացիական հմտություն։
Ավետիսյանի գրքում հենց այդ անհրաժեշտությունն է ընդգծվում՝ տեղեկատվական բազմազանության պայմաններում տարբերակել ճշգրիտ տեղեկությունը ապատեղեկատվությունից, հասկանալ աղբյուրի բնույթը և քննադատաբար գնահատել ստացված բովանդակությունը։
«Fast food» տեղեկատվությունը և մեդիահիգիենայի խնդիրը
Թվային մեդիայի կարևոր փոփոխություններից մեկը տեղեկատվության սպառման արագությունն է։
Օգտատերը կարող է մի քանի վայրկյանում անցնել տասնյակ հրապարակումների միջով։ Նորությունների հոսքը գրեթե երբեք չի ավարտվում։ Սակայն արագ սպառվող տեղեկատվությունը հաճախ պահանջում է ավելի քիչ ուշադրություն և ավելի քիչ վերլուծական ջանք։
Այս միջավայրում ձևավորվում է տեղեկատվական «fast food»-ի երևույթը՝ կարճ, արագ, հուզական, հեշտ սպառվող բովանդակություն, որը հաճախ մրցում է ավելի խորքային լրագրության և մասնագիտական վերլուծության հետ։
Սակայն խնդիրը միայն լսարանի վարքը չէ։ Նոր մեդիայի տրամաբանությունը ճնշում է նաև մասնագիտական մեդիային․ լրատվամիջոցը ստիպված է մրցել արագության, տեսանելիության և ներգրավվածության համար։
Արդյունքում մեդիահիգիենան դառնում է երկկողմանի պատասխանատվություն․ այն պահանջվում է ոչ միայն սպառողից, այլև բովանդակություն ստեղծողից։
Որակյալ մեդիան այլևս պետք է ոչ միայն տեղեկացնի, այլև օգնի մարդուն կողմնորոշվել տեղեկատվական իրականության մեջ։
Նոր մեդիան այլևս միայն լրագրության մասին չէ
Ավետիսյանի մենագրության կարևոր առանձնահատկություններից մեկը թեմատիկ լայնությունն է։ Գրքում նոր մեդիայի ազդեցությունը դիտարկվում է քաղաքականության, գիտության, կրթության, արվեստի, կրեատիվ արդյունաբերության, թվային ակտիվիզմի և տնտեսության համատեքստում։
Այս մոտեցումը թույլ է տալիս հասկանալ, որ «նոր մեդիա» հասկացությունը վաղուց դուրս է եկել լրագրության սահմաններից։
Թվային տեխնոլոգիաները փոխում են գիտական գիտելիքի տարածման մեխանիզմները, կրթական միջավայրի կառուցվածքը, արվեստի հասանելիությունը, քաղաքական հաղորդակցության գործիքները և նույնիսկ տնտեսական հարաբերությունների տրամաբանությունը։
Օրինակ՝ արվեստի գործն այլևս պարտադիր չէ տեսնել միայն ֆիզիկական ցուցասրահում։ Գիտական հոդվածը կարող է հասանելի լինել աշխարհի տարբեր երկրներում աշխատող հետազոտողների համար։ Դասախոսությունը կարող է հասնել լսարանին հազարավոր կիլոմետրերի հեռավորությունից։ Քաղաքական գործիչը կարող է անմիջականորեն հաղորդակցվել հանրության հետ՝ շրջանցելով ավանդական լրատվամիջոցի միջնորդությունը։
Այս ամենը փոխում է ոչ միայն գործիքները, այլև միջնորդության ինստիտուտը։
2024-ի կանխատեսումներից դեպի 2026-ի իրականություն
Հատկանշական է, որ գրքի հրապարակումից անցած երկու տարիների ընթացքում մի շարք կանխատեսումներ արդեն սկսել են ավելի տեսանելի դառնալ։
2024-ին հեղինակը խոսում էր ալգորիթմների միջոցով անհատականացված բովանդակության զարգացման, VR/AR տեխնոլոգիաների տարածման, տվյալների վերլուծության ընդլայնման և բովանդակության ստեղծման գործիքների հասանելիության մասին։
2026-ի մեդիամիջավայրում այդ գործընթացներին ավելացել է ևս մեկ առանցքային գործոն՝ գեներատիվ արհեստական բանականությունը։
Այժմ բովանդակություն ստեղծելու տեխնիկական շեմը ավելի է նվազել։ Տեքստ, պատկեր, ձայն, տեսանյութ և այլ մեդիաարտադրանք հնարավոր է ստեղծել այնպիսի արագությամբ, որն ընդամենը մի քանի տարի առաջ դժվար էր պատկերացնել։
Ուստի նոր մեդիայի հաջորդ փուլում հիմնական հարցը կարող է լինել ոչ թե՝ «կարո՞ղ ենք ստեղծել բովանդակություն», այլ՝ «ինչպե՞ս տարբերակել մարդկային, մեքենայական և համատեղ ստեղծված բովանդակությունը, և ո՞վ է պատասխանատու դրա համար»։
Այս հարցը արդեն վերաբերում է ոչ միայն մեդիագրագիտությանը, այլև մասնագիտական էթիկային, հեղինակությանը, վստահությանը և հանրային հաղորդակցության կառավարմանը։
Մարդը պետք է կառավարի տեխնոլոգիան, ոչ թե հակառակը
Աստղիկ Ավետիսյանի գրքում առանձնահատուկ տեղ ունի տեխնոլոգիական զարգացման երկակի բնույթի գաղափարը։ Տեխնոլոգիան ինքնին ո՛չ դրական է, ո՛չ բացասական․ դրա ազդեցությունը պայմանավորված է կիրառման համատեքստով։
Այս գաղափարը հատկապես կարևոր է արհեստական բանականության զարգացման պայմաններում։
Տեխնոլոգիան կարող է ընդլայնել մարդու ստեղծագործական հնարավորությունները, արագացնել հետազոտությունը, օգնել տվյալների վերլուծությանը և բարձրացնել աշխատանքի արդյունավետությունը։ Սակայն նույն տեխնոլոգիան կարող է հանգեցնել մտավոր պասիվության, տեղեկատվական կախվածության և որոշումների կայացման ավտոմատացման։
Հետևաբար տեխնոլոգիական գրագիտությունը միայն գործիք օգտագործելու կարողություն չէ։ Այն նաև քննադատական վերահսկողության կարողություն է։
Մարդը պետք է հասկանա՝ ինչ է առաջարկում ալգորիթմը, ինչու է իրեն ցուցադրվում կոնկրետ բովանդակություն, ինչ տվյալների հիման վրա է կառուցվում առաջարկությունը և որտեղ է ավարտվում տեխնոլոգիական աջակցությունը՝ սկսվելով մարդկային պատասխանատվությունը։
Նոր մեդիայի գլխավոր ռեսուրսը՝ վստահությունն է
Եթե առաջին թվային հեղափոխության գլխավոր ռեսուրսը տեղեկատվությունն էր, հաջորդ փուլում ավելի մեծ արժեք է ստանում վստահությունը։
Տեղեկատվության պակաս այլևս չկա։ Հակառակը՝ տեղեկատվության ծավալն այնքան մեծ է, որ մարդը հաճախ չի հասցնում այն մշակել։
Այս պայմաններում մրցակցությունը տեղափոխվում է մեկ այլ դաշտ՝ ո՞ր աղբյուրին հավատալ։
Լրատվամիջոցների, լրագրողների, գիտնականների, համալսարանների, հանրային կառույցների և մասնագիտական կազմակերպությունների համար վստահությունը դառնում է ոչ միայն հեղինակության, այլև գոյատևման ռեսուրս։
Այստեղ «Նոր մեդիա և հաղորդակցություն» մենագրության արժեքը միայն նոր տեխնոլոգիաների նկարագրության մեջ չէ։ Այն օգնում է հասկանալ այն հաղորդակցական միջավայրը, որտեղ տեխնոլոգիան, մարդը, մեդիան և հասարակությունը այլևս հնարավոր չէ ուսումնասիրել միմյանցից անջատ։
Գիրքը՝ որպես գիտական ուսումնասիրություն և մասնագիտական կողմնորոշիչ
«Նոր մեդիա և հաղորդակցություն» մենագրությունը նախատեսված է ոլորտի մասնագետների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։ ԵՊՀ-ն այն ներկայացնում է որպես աշխատություն, որն ամփոփում է նոր մեդիայի և հաղորդակցության ոլորտի միտումները, նորամուծությունները, տեսական մոտեցումները և թվային հարթակների հնարավորությունները։
Գրքի կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ հեղինակը նոր մեդիայի ուսումնասիրությունը չի սահմանափակում տեխնոլոգիական նկարագրությամբ։ Առաջ է գալիս ավելի լայն հարց՝ ինչպե՞ս է փոխվում մարդ-մեդիա-հասարակություն հարաբերությունը։
Եվ հենց այդ հարցն է գրքի ամենաարդիական ուղերձը։
Քանի դեռ տեխնոլոգիաները զարգանում են, «նոր մեդիա» հասկացությունը շարունակելու է փոփոխվել։ Բայց հաղորդակցության հիմքում շարունակում է մնալ մարդը՝ իր ընտրություններով, պատասխանատվությամբ, արժեքներով և քննադատական մտածողությամբ։
Այս իմաստով նոր մեդիայի ապագան միայն նոր սարքերի, հարթակների կամ ալգորիթմների պատմություն չէ։ Այն առաջին հերթին մարդու՝ տեղեկատվության հետ հարաբերության պատմությունն է։
Աստղիկ Շամսի Ավետիսյան, «Նոր մեդիա և հաղորդակցություն»
Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2024, 168 էջ։
ISBN՝ 978-5-8084-2659-7
DOI՝ 10.46991/YSUPH/9785808426597
Գիրքը հրատարակվել է ԵՊՀ գիտական խորհրդի երաշխավորությամբ։ Մենագրության պաշտոնական մատենագիտական տվյալները հասանելի են ԵՊՀ գիտական շտեմարանում, իսկ գիրքը նաև ներկայացված է Հայկական PR ասոցիացիայի PR գրադարանում։
Աստղիկ Ավետիսյանի գիտական աշխատանքների շարքում նոր մեդիայի թեմայով հետագա ուսումնասիրությունները ևս շարունակվել են․ մասնավորապես, 2025 թվականին հրապարակվել է «Նոր մեդիան և արվեստը․ փոխազդման գործընթացներ» հոդվածը, իսկ 2026-ին՝ «Նշանային բազմաշերտություն հայկական թվային միջավայրում․ լեզու, պատկեր և հանրային հաղորդակցություն» ուսումնասիրությունը։
Աստղիկ Ավետիսյանն այս պահին դասախոսում է Երևանի կինոյի և թատրոնի պետական ինստիտուտում, Երևանի պետական համալսարանի ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետում, ԳԱԱ գիտակրթական միջազգային կենտրոնի «Կրթության կառավարում» կրթական ծրագրում, ՀՀ կառավարման պետական ակադեմիայում՝ քաղաքացիական ծառայողներին և Հայկական PR ակադեմիայում՝ հաղորդակցության և հանրային կապերի մասնագետներին։ Ավետիսյանը տեղական և միջազգային տարբեր ծրագրերում ընդգրկված է որպես ռազմավարական հաղորդակցության և մեդիայի փորձագետ, ինչպես նաև՝ Էվենտիադա (Eventiada) միջազգային PR մրցանակաբաշխության և Հայկական PR մրցանակաբաշխության ժյուրիի կազմում։
Comments