«Գոյը» փակվեց, բայց չլռեց․ թատրոնի գոյության պայքարը՝ բեմից դուրս և բեմի վրա

Երևանի թատերական կյանքում «Գոյ» թատրոնի վերադարձը սովորական թատերական իրադարձություն չէ։ Հոկտեմբերի 12-ին Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի պետական թատրոնի բեմում «Գոյը» կներկայացնի «Խելագարը»՝ Դարիո Ֆոյի «Անարխիստի պատահական մահը» ստեղծագործության հիման վրա ստեղծված նոր բեմադրությունը։ Սակայն ներկայացման կարևորությունը միայն նոր բեմադրության առաջնախաղով չի սահմանափակվում։ «Խելագարը» նաև մի թատերախմբի պատասխանն է երկու տարուց ավելի ձգվող ընդհատմանը, կորցրած բեմին, իրավական պայքարին և միավորման որոշմանը, որի հետևանքով «Գոյը» որպես առանձին պետական կազմակերպություն դադարեց գոյություն ունենալ։

«Գոյը» ստեղծվել է 1988 թվականին՝ Արմեն Մազմանյանի, Արթուր Սահակյանի, Սամսոն Ստեփանյանի և Արսեն Աբրահամյանի ստեղծագործական համագործակցության արդյունքում։ Թատրոնի պատմությունը սկզբից իսկ կապված է փորձարարության, այլընտրանքային թատերական լեզվի և գրական-փիլիսոփայական բարդ նյութերի հետ։ «Գոյը» ձևավորվել է ոչ թե որպես հերթական թատերական բեմ, այլ որպես լաբորատորիա, որտեղ ձևավորվել է սեփական գեղարվեստական մտածողություն։ Թատրոնի առաջին տարիներն անգամ խորհրդանշական են նրա հետագա պատմության համար։ 1988-ի դեկտեմբերի 1-ին թատրոնի բացման հրամանից օրեր անց տեղի ունեցավ Սպիտակի երկրաշարժը։ «Գոյի» ստեղծագործական կազմը մեկնել է աղետի գոտի, իսկ կարճ ժամանակ անց բեմադրել է Թումանյանի հեքիաթները՝ դրանք ներկայացնելով հազարավոր անօթևան մարդկանց համար։ 1989 թվականի մարտին թատրոնը բացել է իր դռները լայն հասարակության առաջ։ Այդ պատմությունը կարևոր է հասկանալու համար, թե ինչու «Գոյի» համար թատրոնը երբեք միայն շենք չի եղել։

Շենքի կորստից ավելի մեծ խնդիրը

2

023 թվականի մայիսի 11-ին ՀՀ կառավարությունն ընդունեց N 701-Ն որոշումը, որով «Արմեն Մազմանյանի անվան բեմարվեստի ազգային փորձարարական «Գոյ» կենտրոն» ՊՈԱԿ-ը միացման ձևով վերակազմակերպվեց՝ միացվելով Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնին։ Որոշմամբ Սունդուկյանի թատրոնը ճանաչվեց «Գոյի» իրավահաջորդը։ «Գոյի» ստեղծագործական կազմը սկզբից իսկ դեմ արտահայտվեց որոշմանը՝ պնդելով, որ իրենց համար խնդիրը միայն տարածքը կամ շենքը չէ։ Թատրոնի ներկայացուցիչների դիրքորոշման առանցքում եղել է առանձին ստեղծագործական միավորի, սեփական գեղարվեստական լեզվի և ինքնուրույն գործունեության պահպանման հարցը։

2024 թվականի հունվարի 30-ին երկու կառույցների միավորումը գրանցվեց իրավական կարգով, իսկ «Գոյի» ստեղծագործական կազմը շարունակեց վիճարկել գործընթացը դատարանում։ Թատրոնի գործունեությունը փաստացի դադարեցվեց, և 2024 թվականի փետրվարից ներկայացումները դադարեցին։ Հենց այստեղ է առաջանում «Գոյի» պատմության ամենակարևոր հակասությունը։ Իրավական իմաստով կազմակերպությունը միավորվել է մեկ այլ կառույցի հետ։ Սակայն ստեղծագործական իմաստով «Գոյի» դերասաններն ու ստեղծագործական թիմը պնդում են, որ թատրոնը շարունակում է գոյություն ունենալ որպես գեղարվեստական համայնք։ Այդ պատճառով Արսեն Ազիզյանի ձևակերպումը՝ «փաստացի, այսօր «Գոյ» թատրոնը գոյություն չունի։ Բայց մենք ստեղծում ենք մեր «Գոյ» թատրոնը», ավելի շատ մշակութաբանական, քան վարչական հայտարարություն է։ Թատրոնը փորձում է վերականգնել ոչ թե միայն անունը, այլ՝ ստեղծագործական շարունակականությունը։

«Թատրոնը շենք չէ»

«Գոյի» շուրջ ստեղծված իրավիճակը մեկ կարևոր հարց է առաջ բերում․ ի՞նչն է իրականում կազմում թատրոնի ինքնությունը՝ շենքը, իրավաբանական կարգավիճակը, պետական կարգավիճակը, ֆինանսավորման համակարգը, թե՞ ստեղծագործական թիմը և նրա ձևավորած գեղարվեստական լեզուն։ «Գոյի» ներկայիս թիմի պատասխանն ակնհայտ է՝ առաջնայինը ստեղծագործական ինքնությունն է։ Արսեն Ազիզյանը նշում է, որ իրենց պայքարը երբեք տարածքի համար չի եղել։ «Մենք պետք է ստեղծագործենք, թատրոնի ապրելու-մեռնելու ժամանակը որոշում է հենց թատրոնը, թատրոնի անձնակազմը»,- ասել է նա՝ ընդգծելով, որ թիմը փորձում է պահպանել այն արժեքը, որը ժառանգել է Արմեն Մազմանյանից։ Այս դիրքորոշման մեջ կա նաև «Գոյի» գոյության փիլիսոփայությունը։ Եթե թատրոնը նույնացվի միայն իր շենքի հետ, ապա տարածքի կորուստը կարող է նշանակել թատրոնի ավարտ։ Եթե թատրոնը դիտարկվի որպես դերասանների, ռեժիսորների, ստեղծագործական հիշողության, գեղարվեստական լեզվի և հանդիսատեսի հարաբերություն, ապա շենքի կորուստը դառնում է ծանր, բայց ոչ վերջնական ճգնաժամ։

«Գոյը» հենց այդ երկրորդ ճանապարհն է փորձում ընտրել։

«Խելագարը»՝ պատահական ընտրություն չէ

Հոկտեմբերի 12-ի առաջնախաղի համար ընտրված Դարիո Ֆոյի «Անարխիստի պատահական մահը» պատահական ընտրություն չէ։ Ֆոյի ստեղծագործության հիմքում Ջուզեպպե Պինելիի պատմությունն է՝ ոստիկանական բաժանմունքում տեղի ունեցած դեպքերի և անարխիստի մահվան շուրջ ձևավորված անհեթեթության, իշխանության, պատասխանատվության և ճշմարտության խնդիրներով։ Նոր բեմադրության հեղինակները գործողությունները մոտեցրել են հայկական իրականությանը և պիեսում տեսել են վերջին տարիների փորձառությունների հետ զուգահեռներ։ Դերասան Սամվել Թոփալյանի մեկնաբանությունն այստեղ առանցքային է։ Նրա խոսքով՝ պիեսի 1970-ականների Իտալիայի իրադարձությունները թատերախմբին բերել են այն մտքին, որ ժամանակներն ու երկրները փոխվում են, սակայն որոշ հասարակական մեխանիզմներ կարող են զարմանալիորեն պահպանվել։ Արսեն Ազիզյանն էլ նշում է, որ վերջին տարիների ընթացքում իրավապահների և ոստիկանության հետ ունեցած բազմաթիվ առնչությունների, դիտարկումների ու փորձառությունների հանրագումարը որոշակիորեն դարձել է ներկայացման նյութը։ Այսպիսով, «Խելագարը» «Գոյի» համար պարզապես նոր խաղացանկային միավոր չէ։ Այն թատրոնի անցած ճանապարհի գեղարվեստական վերամշակումն է։ Այստեղ հատկապես հետաքրքիր է «ֆարսի» ժանրային հնարավորությունը։ Ֆարսը թույլ է տալիս խոսել ծանր թեմաների մասին՝ օգտագործելով ծիծաղը, չափազանցությունը, աբսուրդը և իրավիճակների անհեթեթությունը։ Ֆոյի թատրոնում ծիծաղը երբեք միայն զվարճանքի միջոց չէ. այն նաև իշխանության, համակարգերի և հանրային վարքագծի քննադատության գործիք է։ Ուստի «Խելագարը» կարող է դիտարկվել որպես «Գոյի» ներկայիս վիճակի համար շատ ճշգրիտ գեղարվեստական լեզվի ընտրություն։

Իրավական պայքարից՝ ստեղծագործական դիմադրություն

«Գոյի» պատմության վերջին տարիները ցույց են տալիս նաև մեկ այլ կարևոր երևույթ․ մշակութային կառույցի շուրջ առաջացած վարչական կամ իրավական խնդիրն աստիճանաբար վերածվել է ստեղծագործական ինքնության խնդրի։ Թատրոնի ներկայացուցիչները հիմա փորձում են իրավական հարցը թողնել իրավաբաններին և զբաղվել այն աշխատանքով, որի համար ստեղծվել է թատրոնը՝ բեմադրությամբ։ Այդ մոտեցումը կարևոր ռազմավարական փոփոխություն է։ Երկարատև պայքարը կարող էր թատրոնին թողնել միայն բողոքող կառույցի դերում։ «Գոյի» ներկայիս թիմը փորձում է փոխել այդ տրամաբանությունը։ Նրանց ուղերձը հետևյալն է՝ թատրոնի գոյությունը պետք է ապացուցվի ոչ միայն դատարանում, այլև բեմում։ Հենց այդ իմաստով հոկտեմբերի 12-ը դառնում է ոչ միայն առաջնախաղի, այլև ինքնության վերականգնման օր։

Նոր «Գոյը»՝ առանց սեփական տան

Այստեղ, սակայն, «Գոյի» առաջ ծառացած ամենամեծ խնդիրը մնում է տարածքը։ Պարոնյանի անվան թատրոնի բեմը ժամանակավոր լուծում է։ «Գոյը» նաև չի սահմանափակվում մեկ տարածքով և պատրաստ է տարբեր թատրոնների հետ համագործակցությամբ ներկայացումներ իրականացնել։ Թատրոնի ներկայացուցիչները շեշտում են, որ բաց բեմը իրենց պատմության մեջ նորություն չէ. «Գոյը» տարիներ շարունակ համագործակցել է տարբեր արվեստագետների, ուսանողների և սեփական բեմ չունեցող ստեղծագործողների հետ։ Այստեղ առաջանում է նոր մոդելի հնարավորություն՝ «Գոյը» որպես շարժական կամ ցանցային թատրոն։ Եթե նախկինում նրա ինքնության ֆիզիկական կենտրոնը Սունդուկյանի թատրոնի շենքում գտնվող տարածքն էր, այժմ կենտրոնը կարող է դառնալ ստեղծագործական թիմը։ Մի ներկայացում՝ Պարոնյանի անվան թատրոնում, մեկ այլ նախագիծ՝ մեկ այլ բեմում, համագործակցություններ անկախ արվեստագետների հետ, հյուրախաղեր և տարբեր մշակութային տարածքների օգտագործում։ Այդ մոդելը, իհարկե, ունի նաև լուրջ ռիսկեր։ Թատրոնի համար սեփական տարածքը ոչ միայն տեխնիկական հարմարություն է։ Այն ձևավորում է հանդիսատեսի սովորությունը, ստեղծում հիշողության տարածք, հաստատում բրենդային ինքնություն և ապահովում երկարաժամկետ կազմակերպական կայունություն։ Ուստի «Գոյի» առաջիկա տարիների գլխավոր խնդիրը միայն ներկայացումներ ստեղծելը չի լինելու։ Անհրաժեշտ է կառուցել կայուն ստեղծագործական և կազմակերպական մոդել, որը թույլ կտա թատրոնին գոյություն ունենալ անկախ մեկ շենքից։

Ամենաբարդ վերադարձը՝ հանդիսատեսին

Բեմ վերադառնալը դեռևս չի նշանակում վերադարձնել հանդիսատեսին։ «Գոյը» տասնամյակների ընթացքում ձևավորել է իր հանդիսատեսին՝ այն մարդկանց, որոնց համար թատրոնի անունը կապված է որոշակի գեղարվեստական որակի, դերասանական կազմի և մտածողության հետ։ Երկարատև դադարից հետո այդ կապը պետք է վերականգնել։ Այստեղ «Գոյի» գլխավոր առավելությունը միաժամանակ նրա ամենամեծ մարտահրավերն է։ Հանդիսատեսը սպասում է ոչ թե պարզապես հերթական ներկայացման, այլ այն «Գոյին», որը հիշում է։ Սակայն անցյալի կրկնությունը բավարար չէ։ Նոր «Գոյը» պետք է ապացուցի, որ ժառանգությունը կարող է շարունակվել նոր պայմաններում և նոր լեզվով։ Հենց այդ պատճառով թատրոնի համար կարևոր է ոչ միայն պահպանել Մազմանյանի ստեղծագործական ժառանգությունը, այլև ստեղծել նոր գործեր, նոր բեմադրություններ և նոր թատերական խոսք։

«Գոյը»՝ որպես մշակութային հիշողության հարց

«Գոյի» պատմությունը վերջին տարիներին դուրս է եկել միայն մեկ թատրոնի շրջանակից։ Այն առնչվում է ավելի լայն հարցի՝ ինչպե՞ս է պետությունը վերաբերվում մշակութային կառույցների ինքնուրույնությանը, ինչպե՞ս են կառավարվում թատրոնները, և ո՞ր պահին վարչական վերակազմակերպումը կարող է բախվել ստեղծագործական ինքնության պահպանման պահանջին։ Կառավարության N 701-Ն որոշումը իրավական ակտ է, սակայն «Գոյի» շուրջ ձևավորված դիմադրությունը ցույց է տալիս, որ մշակութային կազմակերպությունները միայն իրավաբանական անձինք չեն։ Նրանց արժեքը չափվում է նաև տարիների ընթացքում ստեղծված գեղարվեստական դպրոցով, մասնագիտական հարաբերություններով, ստեղծագործական հիշողությամբ և հանդիսատեսի հետ ձևավորված կապով։ «Գոյի» հիմնադրման պատմությունն այդ առումով շատ խոսուն է։ 1988-ին ստեղծված թատրոնը ծնվեց փորձարարական գաղափարից, անցավ երկրաշարժի, տնտեսական ճգնաժամերի, ֆինանսական դժվարությունների, միջազգային փառատոների և ստեղծագործական տարբեր փուլերի միջով։ Նրա պատմությունը երբեք չի եղել հեշտ ճանապարհ։ Այսօր այդ պատմության հերթական բարդ փուլն է։ Տարբերությունն այն է, որ այս անգամ «Գոյը» պետք է գոյատևի առանց այն տարածքի, որի հետ հանդիսատեսը երկար տարիներ նույնացրել է իրեն։

«Գոյը» վերադառնում է ոչ թե նախկինին, այլ ապագային

Հոկտեմբերի 12-ի «Խելագարը» կարող է դառնալ «Գոյի» նոր շրջանի առաջին լուրջ փորձությունը։ Այն պետք է պատասխան տա մի քանի հարցի։ Կկարողանա՞ արդյոք թատրոնը նոր պայմաններում պահպանել իր գեղարվեստական ձեռագիրը։Կկարողանա՞ նորից ձևավորել կայուն հանդիսատես։Կկարողանա՞ ստեղծագործական ինքնությունը վերածել կայուն կազմակերպական մոդելի։Եվ ամենակարևորը՝ արդյո՞ք «Գոյը» կարող է ապացուցել, որ թատրոնի գոյությունը հնարավոր է նույնիսկ այն ժամանակ, երբ կորցրել ես սեփական բեմը։ Առաջին պատասխանն արդեն կա։ Թատերախումբը կրկին փորձասենյակում է։ Նոր ներկայացում կա։ Նոր բեմ կա։ Հանդիսատեսին ուղղված նոր խոսք կա։ Եվ գուցե ամենակարևորն այն է, որ «Գոյի» վերադարձը տեղի է ունենում ոչ թե այն պահին, երբ լուծվել են բոլոր խնդիրները, այլ հենց այն ժամանակ, երբ խնդիրները դեռ կան։ Այդ իմաստով «Խելագարը» պարզապես ներկայացման անուն չէ։ Այն կարող է դառնալ «Գոյի» ներկա վիճակի փոխաբերությունը՝ մի իրականություն, որտեղ երբեմն համակարգն է որոշում, թե ինչն է գոյություն ունենում, իսկ արվեստագետը փորձում է իր հերթին ապացուցել հակառակը՝ գոյությունը հաստատվում է ոչ միայն փաստաթղթով, այլև ստեղծագործությամբ։ «Գոյը» կորցրել է իր նախկին տարածքը։ Կորցրել է իր նախկին իրավական կարգավիճակը։ Երկու տարուց ավելի զրկված է եղել սեփական բեմից։ Բայց հիմա կրկին բեմ է բարձրանում։ Եվ այս պահին թատրոնի համար ամենակարևոր հարցը այլևս «որտե՞ղ է Գոյը» հարցը չէ։ Հարցն այն է՝ ինչպիսի՞ «Գոյ» է ծնվում այս վերադարձից հետո։

Արինէ Մխիթարյան

լրագության և հաղորդակցության մասնագետ