Տաջիկստանը՝ անկախության 35 տարիների ճանապարհին. խաղաղությունը որպես պետական և միջազգային օրակարգ

Սեպտեմբերի 9-ին Տաջիկստանը նշում է պետական անկախության 35-ամյակը։ Անկախության երեքուկես տասնամյակի ընթացքում երկիրը անցել է ծանր ներքաղաքական ճգնաժամի, քաղաքացիական պատերազմի և ազգային հաշտեցման ճանապարհով։ Այսօր Դուշանբեն իր միջազգային օրակարգում առանձնահատուկ տեղ է հատկացնում խաղաղության, ջրային անվտանգության, կլիմայական փոփոխությունների և ապագա սերունդների պաշտպանության հարցերին։

Տաջիկստանի անկախության պատմությունը դժվար է առանձնացնել երկրի՝ խաղաղության և ազգային միասնության հասնելու փորձից։ 1990-ականների սկզբին, անկախության ձեռքբերումից հետո, երկիրը ներքաշվեց քաղաքացիական պատերազմի մեջ։ Պատերազմը ծանր հետևանքներ ունեցավ երկրի տնտեսության, պետական կառավարման համակարգի և հասարակական կյանքի համար։

Խաղաղության հաստատման և ազգային համաձայնության գործընթացը հետագայում դարձավ ժամանակակից Տաջիկստանի զարգացման կարևորագույն հիմքերից մեկը։ Հենց այս փորձի վրա էլ կառուցվում է երկրի ներկայիս քաղաքական այն մոտեցումը, ըստ որի՝ խաղաղությունը ոչ միայն հակամարտության բացակայություն է, այլև կայուն զարգացման նախապայման։

Խաղաղությունը՝ ոչ միայն պատերազմի բացակայություն

Տաջիկստանի պաշտոնական քաղաքական օրակարգում վերջին տարիներին ավելի մեծ տեղ է զբաղեցնում խաղաղության մշակույթի, երկխոսության և ապագա սերունդների անվտանգության գաղափարը։

Այս համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն ունի 2027–2036 թվականները «Խաղաղության ամրապնդման միջազգային տասնամյակ՝ հանուն ապագա սերունդների» հռչակելու նախաձեռնությունը։ Նախաձեռնության տրամաբանությունն այն է, որ միջազգային հանրությունը պետք է ավելի մեծ ուշադրություն դարձնի ոչ միայն արդեն ծագած հակամարտությունների կարգավորմանը, այլև դրանց կանխարգելմանը։

Նախաձեռնության հեղինակների գնահատմամբ՝ ապագա սերունդների շահերը պետք է ավելի հստակ ներառվեն միջազգային քաղաքականության օրակարգում։ Խոսքը երեխաների և երիտասարդների անվտանգության, կրթության, զարգացման հնարավորությունների և խաղաղ միջավայրում ապրելու իրավունքի մասին է։

Այս մոտեցումն առանձնահատուկ կարևորություն է ստանում ներկայիս աշխարհաքաղաքական պայմաններում, երբ աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններում շարունակվում են զինված հակամարտություններ, խորանում է միջազգային անվստահությունը, իսկ կլիմայական փոփոխությունները նոր մարտահրավերներ են առաջացնում։

Տաջիկստանի սեփական պատմական փորձը

Տաջիկստանի խաղաղության օրակարգի հիմքում միայն միջազգային քաղաքական հաշվարկներ չեն։ Երկիրը սեփական պատմության մեջ ունի քաղաքացիական պատերազմի և դրանից դուրս գալու փորձ։

1990-ականների հակամարտությունը սպառնում էր ոչ միայն երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը, այլև պետական ինստիտուտների կայունությանը։ Խաղաղության բանակցությունների արդյունքում ձևավորվեց ազգային համաձայնության գործընթաց, որը Տաջիկստանում մինչ այսօր ներկայացվում է որպես պետականության պահպանման և հասարակության համախմբման կարևորագույն օրինակ։

Տաջիկական կողմը խաղաղության բանակցությունների փորձը դիտարկում է նաև որպես միջազգային նշանակություն ունեցող փորձառություն՝ հատկապես այն երկրների համար, որոնք փորձում են հաղթահարել երկարատև ներքաղաքական հակամարտությունները։

Այստեղ է նաև Տաջիկստանի ներկայիս արտաքին քաղաքականության առանձնահատկություններից մեկը․ սեփական պատմական փորձը ներկայացնել որպես միջազգային երկխոսության և խաղաղարար նախաձեռնությունների հիմք։

Ջուրը՝ անվտանգության նոր օրակարգ

Տաջիկստանի միջազգային քաղաքականության մեկ այլ կարևոր ուղղություն ջրային ռեսուրսների պահպանությունն ու կառավարումն է։

Կենտրոնական Ասիայի համար ջուրը ռազմավարական նշանակություն ունի։ Տաջիկստանը տարածաշրջանի լեռնային երկրներից է, որի ջրային համակարգերը մեծապես կապված են սառցադաշտերի և կլիմայական պայմանների հետ։ Հետևաբար, սառցադաշտերի նվազումը և կլիմայական փոփոխությունները կարող են ունենալ ոչ միայն բնապահպանական, այլև տնտեսական և տարածաշրջանային անվտանգության հետևանքներ։

Տաջիկստանը միջազգային մակարդակում առաջ է մղել «Ջուրը՝ կայուն զարգացման համար, 2018–2028 թթ.» նախաձեռնությունը և հանդես է եկել 2025 թվականը Սառցադաշտերի պահպանման միջազգային տարի հայտարարելու առաջարկով։

Այսպիսով, ջրային դիվանագիտությունը Դուշանբեի արտաքին քաղաքականության համար դարձել է այն հարթակներից մեկը, որտեղ բնապահպանական խնդիրները կապվում են տարածաշրջանային համագործակցության և երկարաժամկետ անվտանգության հետ։

Տաջիկստանի փորձը ինչու՞ պետք է հետաքրքրի Հայաստանին

Հայաստանի համար Տաջիկստանի փորձը կարող է հետաքրքիր լինել ոչ միայն որպես Կենտրոնական Ասիայի մեկ երկրի պատմություն։

Երկու երկրների միջև պատմական, քաղաքական և աշխարհագրական պայմանները, իհարկե, տարբեր են, սակայն կան խնդիրներ, որոնք ունեն ընդհանրական նշանակություն՝ խաղաղության հաստատում, անվտանգություն, տարածաշրջանային համագործակցություն, ջրային ռեսուրսների կառավարում և ապագա սերունդների համար կայուն միջավայրի ձևավորում։

Հատկապես ուշագրավ է Տաջիկստանի այն մոտեցումը, որով խաղաղության օրակարգը կապվում է ոչ միայն քաղաքական բանակցությունների, այլև կրթության, երիտասարդության, մշակույթի և երկարաժամկետ զարգացման հետ։

Հայաստանի հասարակության համար այս հարցն առավել կարևոր է այն պատճառով, որ տարածաշրջանային կայունության խնդիրը շարունակում է մնալ մեր երկրի հասարակական և քաղաքական օրակարգի առանցքային թեմաներից մեկը։

Տաջիկստանի փորձը, հետևաբար, կարող է դիտարկվել ոչ թե որպես պատրաստի մոդել, որը հնարավոր է ուղղակիորեն տեղափոխել մեկ այլ երկիր, այլ որպես ուսումնասիրության արժանի օրինակ՝ հասկանալու համար, թե ինչպես կարող է խաղաղության պատմական փորձը վերածվել պետական և միջազգային քաղաքականության բաղադրիչի։

Միջազգային նախաձեռնությունների իրական չափանիշը

Տաջիկստանի նախագահ Էմոմալի Ռահմոնի ղեկավարությամբ իրականացվող քաղաքականությունը երկրի պաշտոնական հաղորդագրություններում ներկայացվում է որպես խաղաղության, ազգային միասնության և տարածաշրջանային անվտանգության ամրապնդման շարունակական քաղաքականություն։

Տաջիկական կողմը նշում է նաև միջազգային կազմակերպությունների կողմից երկրի խաղաղարար նախաձեռնությունների գնահատման և տարբեր միջազգային մրցանակների ու պարգևների մասին։

Սակայն միջազգային նախաձեռնությունների նշանակությունը գնահատելիս կարևոր է ուշադրություն դարձնել ոչ միայն դրանց քաղաքական հռչակումներին, այլև գործնական արդյունքներին։ Խաղաղության մասին ցանկացած միջազգային բանաձևի արժեքը վերջնականապես որոշվում է նրանով, թե որքանով է այն նպաստում իրական երկխոսությանը, հակամարտությունների կանխարգելմանը, համագործակցության խորացմանը և մարդկանց կյանքի անվտանգության բարձրացմանը։

Այս տեսանկյունից 2027–2036 թվականների միջազգային խաղաղության տասնամյակի գաղափարը հետաքրքիր է ոչ միայն Տաջիկստանի, այլև ավելի լայն միջազգային օրակարգի համար։

Անկախության 35-ամյակը՝ որպես անցած ճանապարհի գնահատում

Տաջիկստանի անկախության 35-ամյակը երկրի համար հնարավորություն է ամփոփելու անցած երեքուկես տասնամյակները։

Անկախության առաջին տարիների ծանր ճգնաժամից մինչև ազգային համաձայնություն, պետական ինստիտուտների վերականգնում և միջազգային նախաձեռնությունների առաջադրում՝ Տաջիկստանի պատմությունը ցույց է տալիս, թե որքան կարևոր կարող է լինել ներքին կայունությունը պետական զարգացման համար։

Այսօր Դուշանբեն փորձում է սեփական խաղաղության փորձը կապել գլոբալ խնդիրների հետ՝ խաղաղության ամրապնդում, ապագա սերունդների պաշտպանություն, ջրային անվտանգություն և կլիմայական փոփոխությունների հետևանքների նվազեցում։

Տաջիկստանի առաջարկած «Խաղաղության ամրապնդման միջազգային տասնամյակը» հենց այդ քաղաքականության շրջանակում է ներկայացվում՝ որպես համագործակցության, երկխոսության և փոխադարձ պատասխանատվության խթանման նախաձեռնություն։

Անկախության 35-ամյակի առիթով Տաջիկստանի ուղերձը, ըստ էության, մեկ հիմնական գաղափարի շուրջ է ձևավորվում․ խաղաղությունը ոչ միայն անցյալի ձեռքբերում է, այլև ապագա սերունդների նկատմամբ պատասխանատվություն։

Հեղինակ՝ Խամիդիյոն Ի. Ի., բանասիրական գիտությունների դոկտոր, Տաջիկստանի Զբոսաշրջության և ձեռներեցության միջազգային համալսարանի պրոֆեսոր